DI TÍCH LỊCH SỬ TẠI XÃ LA HIÊN, TỈNH THÁI NGUYÊN - NƠI THÀNH LẬP CHÍNH QUYỀN CÁCH MẠNG CẤP HUYỆN ĐẦU TIÊN CỦA TỈNH THÁI NGUYÊN

Cuối năm 1944, đầu năm 1945, tình hình thế giới và trong nước có nhiều diễn biến lớn, làm cho mâu thuẫn Nhật Pháp thêm gay gắt. Tại Đông Dương, cả Pháp và Nhật đều ráo riết chuẩn bị cho một cuộc vật lộn quyết liệt. Quân Pháp chờ quân Đồng Minh đổ bộ vào Đông Dương sẽ tấn công quân Nhật Đúng như dự đoán của Trung ương Đảng Cộng sản Đông Dương “hai con chó đế quốc không thể ăn chung một miếng mồi béo bở”, 20 giờ ngày 9/3/1945, quân Nhật nổ súng hất cẳng quân Pháp. độc chiếm Đông Dương. Và chỉ một ngày sau khi quân Nhật nổ súng, quân Pháp đã đầu hàng.

 

Về phía Đảng ta, nhận định tình hình Nhật - Pháp chuẩn bị đánh nhau, đêm 9/3/1945, Ban Thường vụ Trung ương Đảng đang họp (mở rộng) tại Đình Bảng (Từ Sơn- Bắc Ninh), bàn chủ trương đánh Pháp, đuổi Nhật, thì xảy ra sự kiện Nhật đảo chính Pháp. Trước tình hình đó, Hội nghị Ban Thường vụ Trung ương Đảng quyết định chuyển chủ trương đánh Pháp, đuổi Nhật thành chủ trương phát động cao trào chống Nhật cứu nước mạnh mẽ, tiến tới Tổng khởi nghĩa giành chính quyền. Ngày 12/3/1945, Ban Thường vụ Trung ương Đảng ra "Chỉ thị Nhật, Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta” kịp thời chỉ đạo các địa phương phát huy tinh thần độc lập, sáng tạo trong cao trào chống Nhật cứu nước.

 

Tin Nhật đảo chính hất cẳng Pháp, độc chiếm Đông Dương được truyền đến Tỉnh lị Thái Nguyên vào sáng ngày 10/3/1945. Quân Pháp và tay sai ở Tỉnh lị Thái Nguyên hoang mang, hoảng loạn tột độ. Chiều ngày 10/3/1945, từ Hà Nội, quân Nhật theo Quốc lộ số 3 lên đánh chiếm Tinh lị Thái Nguyên. Dưới quyền chỉ huy của tên Phó sứ người Pháp, bọn quan chức dân sự Pháp cùng lũ tay sai vác cờ trắng xuống tận Gia Sàng quỳ gối đầu hàng, đón quân Nhật. Quân Nhật vào chiếm đóng Tỉnh lị Thái Nguyên không tốn một viên đạn. Vào Tỉnh lị Thái Nguyên, quân Nhật nhanh chóng chiếm đóng các công sở, bắt giữ các quan chức cai trị người Pháp. Ngay sau khi chiếm được Tỉnh lị Thái Nguyên, quân Nhật tỏa ra chiếm đóng các vùng lân cận. Ngày 11/3/1945, từ Tỉnh lị Thái Nguyên quân Nhật tiến lên đánh chiếm Võ Nhai, bắt giữ tên sĩ quan Pháp chỉ huy đồn Đình Cả. Trả châu Nguyễn Công Phòng sợ hãi đóng chặt công Châu lị La Hiên, cố thủ bên trong. Tiếp đó, quân Nhật kéo lên đánh chiếm các huyện Phú Lương, Định Hóa, Phú Bình, Đồng Hỷ...

Trước tình hình trên, đêm 11/3/1945, tại xã Phú Thượng, huyện Võ Nhai (cũ), Ban Chỉ huy Cứu quốc quân quyết định cử cán bộ về xuôi xin chủ trương chỉ đạo của Trung ương và Xứ ủy Bắc Kỳ; đồng thời gấp rút biên chế lại đội ngũ, tổ chức thành lực lượng bao vây đồn Đình Cả và phát động quần chúng nổi dậy khởi nghĩa. Trong các ngày 12, 13, 14/3/1945, Cứu quốc quân và tự vệ các xã tập trung lực lượng bao vây đồn Đình Cả, đánh chiếm kho thóc của địch tại Đình Cả và đồn điền Bóocđiêu thu nhiều thóc, gạo, muối chia cho nhân dân và một phần làm nguồn dự trữ cho Cứu quốc quân. Sau khi bao vây, cô lập quân địch tại đồn Đình Cả, tối 20/3/1945, một trung đội Cứu quốc quân do đồng chí Thái Long (tức Nông Văn Cún) chỉ huy từ xã Văn Hán (Đồng Hỷ), bí mật tiến về bao vây phố La Hiên (Châu lị Võ Nhai) 22 giờ đêm hôm đó, Cứu quốc quân dùng loa kêu gọi binh lính địch bảo vệ Châu lị đầu hàng, cùng Cứu quốc quân, tự vệ và nhân dân đoàn kết đứng lên chống Nhật cứu nước. Nhưng binh lính bảo vệ Châu lị hi vọng có quân tiếp viện từ Thái Nguyên lên, từ Đình Cả xuống giải vây, ứng cứu, nên có trì hoãn dầu hàng. Trước thái độ ngoan cố của địch, Cứu quốc quân quyết định phá cổng sắt, dùng thang vượt tường tấn công vào chiếm các vị trí yêu và nổ súng tiêu diệt bọn đầu sỏ, ngoan cố. Quân địch co cụm một phía chống cự, một tìm đường bỏ trốn. Đến sáng ngày 21/3/1945, quân địch ở phố La Hiên chỉ còn lại khoảng một tiểu đội lính cơ, một trung đội lính dõng và bốn tên lính bảo an. Trước nguy cơ bị tiêu diệt, quân địch buộc phải buông súng đầu hàng. Tên tri châu Võ Nhai mang toàn bộ bằng, triện, số sách, giấy tờ, tài sản nộp cho Cứu quốc quân. Quân lính địch được tập trung về một nơi để nghe đồng chí Thái Long giải thích tình hình và chính sách của cách mạng.

Toàn bộ phố La Hiên (Châu lị Võ Nhai) được hoàn toàn giải phóng. Phấn khởi trước thắng lợi to lớn của cách mạng, hàng ngàn quần chúng nhân dân các xã lân cận cùng đồng bào La Hiên và lực lượng vũ trang trong huyện tập trung về Sân vận động La Hiên tham dự mít tinh mừng. Tại cuộc mít tinh đại diện cách mạng đã tuyên bố xóa bỏ chính quyền địch, Ủy ban Nhân dân cách mạng lâm thời châu Võ Nhai thành lập và ra mắt. Đây là chính quyền cách mạng cấp huyện được thành lập đầu tiên ở tỉnh Thái Nguyên. Sự kiện này đánh dấu bước phát triển thắng lợi to lớn của phong trào cách mạng trên địa bàn, tạo tiền đề cho các địa phương khác trong tỉnh đấu tranh giành Chính quyền về tay Nhân dân.

Di tích lịch sử nơi thành lập Chính quyền cách mạng huyện Võ Nhai đã được UBND tỉnh Thái Nguyên xếp hạng tại Quyết định số 154/QĐ-UBND, ngày 20 tháng 01 năm 2014; Di tích lịch sử hiện nay được đặt tại xóm Phố, xã La Hiên, tỉnh Thái Nguyên.